Katowicki poeta w gronie 20 nominowanych do Nike. „Bery z dzielni” wracają na literacką mapę Polski

Poetycka opowieść o dorastaniu w cieniu biedy i przemocy z Górnego Śląska trafiła właśnie do ścisłej krajowej czołówki. Ogłoszona lista 20 książek nominowanych do Nagrody Literackiej Nike przyniosła ważną wiadomość dla regionu: znalazły się na niej „Bery z dzielni” Tomasza Pietrzaka, wydane przez Wydawnictwo Znak. Autor pochodzi z Siemianowic Śląskich, a dziś mieszka w Katowicach.

Dla Pietrzaka to nie jest debiut w konkursie o najbardziej rozpoznawalne polskie wyróżnienie literackie. Poeta już po raz trzeci pojawia się wśród nominowanych do Nagrody Literackiej Nike - wcześniej doceniono jego tomy „Rekordy” (2013 r.) oraz „Umlauty” (2015 r.). „Bery z dzielni” to z kolei szósta książka poetycka w jego dorobku.

„Bery z dzielni”: dzieciństwo, które kończy się zbyt wcześnie

Najnowszy tom Tomasza Pietrzaka to poezja mocno zanurzona w doświadczeniu miejsca i czasu. Książka opowiada o dorastaniu dwóch chłopców - Ślązaka i Roma - na przełomie lat 80. i 90. XX wieku. Ich codzienność naznaczają bieda, przemoc, alkohol oraz rasizm. Tytułowa „dzielnia” nie jest tu tylko tłem: działa jak osobny bohater, przestrzeń twarda, nieufna, „szybka” i bezlitosna, w której dzieciństwo potrafi zostać odebrane, zanim zdąży się na dobre zacząć.

Wiersze budowane są z krótkich ujęć, urywków i obrazów przypominających kadry. Autor rekonstruuje świat, który „pracuje” na los dwóch bohaterów, modeluje ich zachowania, uczy przetrwania i jednocześnie powoli ich wyniszcza. Ten pejzaż ma być rozpoznawalny nie tylko dla Siemianowic: to także portret dzielnicy typowej dla wielu miejsc na Górnym Śląsku - dawnej kolonii robotniczej niszczonej przez czas, system, ludzi i historię.

Kanwą do napisania tomu stały się własne doświadczenia poety oraz siemianowicka dzielnica „Hugo”.

To książka, która opowiada o miejscu, ale przede wszystkim o tym, jak wpływa ono na dzieci, chłopców; jak ich kształtuje, urabia i stopniowo niszczy, odbierając dzieciństwo i zmuszając do zbyt wczesnego dorastania.

Tomasz Pietrzak

Śląskie „bery” i „bojki”, transformacja i galeria postaci

Jednym z wyróżników „Berów z dzielni” jest świadomie przyjęta konwencja. Pietrzak nawiązuje do tradycji śląskich „berów” i „bojek”, czyli legend, bajek oraz anegdot. Na tej podstawie buduje nowe miejskie mity z „dzielni”: pojawiają się opowieści o filmowcach z Hollywood, którzy mają szukać na Śląsku biedy, o kąpieli w cynkowej wannie ze swastyką, o prababce modlącej się do zdjęcia Hitlera czy o nożu, który przemawia do Roma. W tej warstwie wyobraźni widać jednocześnie niemal reporterską uważność na detal.

Autor nie omija też skomplikowanej historii Śląska - raz wraca ona podczas rozmów przy rodzinnym stole, innym razem wychodzi w trakcie dziecięcych zabaw lub porządkowania mieszkania po zmarłej osobie. W wierszach pojawiają się tematy nierówności społecznych, losów Romów, realiów transformacji, upadku Muru Berlińskiego, powierzchownej religijności oraz wpływu miejsca urodzenia na całe życie.

W książce przewija się też szeroka galeria postaci i znaków epoki: milicjanci, hutnicy, świadkowie Jehowy, folksdojcze, „werbusy”, ikony popkultury lat 80., a także potwory znane z legend - ostatecznie okazujące się ludźmi z krwi i kości.

Nike: stawka, zasady i co dalej z nominacją

Nagroda Literacka Nike przyznawana jest od 1997 r. - co roku w październiku - za najlepszą książkę poprzedniego roku. Jej celem jest promocja polskiej literatury i humanistyki o wybitnych walorach literackich. Laureat otrzymuje 100 tys. zł oraz statuetkę zaprojektowaną przez Gustawa Zemłę. Organizatorem nagrody jest Fundacja Nagrody Literackiej Nike.

W przypadku Tomasza Pietrzaka to dodatkowo czas szczególnie intensywny: zaledwie kilka tygodni temu „Bery z dzielni” zostały nominowane do Nagrody Poetyckiej ORFEUSZ im. K.I. Gałczyńskiego.

Mieszkańcy regionu będą mogli spotkać autora w najbliższych tygodniach. Zaplanowano dwa wydarzenia:

• 20 czerwca w Katowicach - podczas Małego Festiwalu Wielkiej Literatury,
• 29 czerwca w Krakowie - podczas Festiwalu Miłosza,
• oba spotkania to okazja, by porozmawiać o „Berach z dzielni”, ale też o tym, jak śląskie doświadczenie może wybrzmiewać w literaturze ogólnopolskiej.

Tomasz Pietrzak (rocznik ’82) jest autorem sześciu książek poetyckich. „Bery z dzielni” ukazały się latem 2025 r. w Wydawnictwie Znak. Wcześniej opublikował m.in. „Bosiny” (2020, WBPiCAK, Poznań), „Pospół” (2016, Instytut Mikołowski im. Rafała Wojaczka, Mikołów), „Umlauty” (2014, FORMA, Szczecin), „Rekordy” (2012, Mamiko, Nowa Ruda) i „Stany skupienia” (2008, KIT Stowarzyszenie Żywych Poetów, Brzeg). Publikował w wielu tytułach prasowych i portalach literackich, a od 2018 roku współorganizuje i jest rzecznikiem Portu Poetyckiego w Chorzowie - największej imprezy poetyckiej na Śląsku.