„Nieludzki Śląsk” pod chmurką. Mały Festiwal Wielkiej Literatury wraca do Katowic

Śląsk, który znamy z podręczników i okolicznościowych przemówień, tym razem zostaje odsunięty na bok. W Katowicach znów wybrzmi opowieść o regionie po epoce wielkiego wydobycia - z pytaniami o to, co zostaje w krajobrazie, w ciałach i w pamięci, kiedy przemysł przestaje być oczywistym centrum świata. 20 czerwca 2026 i 21 czerwca 2026 odbędzie się Mały Festiwal Wielkiej Literatury 2026, wydarzenie rozwijane oddolnie i finansowane prywatnie, z darmowym wstępem na większość punktów programu.

Tegoroczny temat przewodni brzmi „Nieludzki Śląsk” i - jak podkreślają organizatorzy - jest świadomą grą słów. W programie znalazło się miejsce zarówno dla wątków przyrodniczych i nie-ludzkich bohaterów regionu, jak i dla rozmowy o tym, jak bezduszna ekonomia, praca ponad siły oraz industrialna machina wpływały na ludzi. Pomysłodawcą, organizatorem i sponsorem festiwalu jest Marcin Musiał, literaturoznawca i promotor śląskiej kultury. Wydarzenie odbywa się od 2023 r., a każda kolejna edycja ma pokazywać, że niezależna kultura może powstawać z pasji, bez wielkich budżetów i instytucjonalnej machiny.

Chcemy sprawdzić, co zostaje w regionie po epoce wielkiego wydobycia. Pytać, czy praca może być formą przemocy i czy przypadkiem wszyscy nie nosimy w sobie syndromu »ołowianych dzieci«. Szukamy nowej opowieści o Śląsku - nie tej pomnikowej i heroicznej, ale czułej wobec ludzi, zwierząt i tutejszego krajobrazu.

Marcin Musiał, pomysłodawca i organizator festiwalu

Gdzie i jak będzie wyglądać festiwal

Goszczenia festiwalowiczów po raz drugi z rzędu podejmuje się społeczne Liceum Sowizdrzała. Tym razem wydarzenie w całości przenosi się jednak na świeże powietrze - do ogrodu Domu Śląskiego przy ul. Stalmacha 17 w Katowicach. Organizatorzy zapowiadają przestrzeń możliwie otwartą i demokratyczną, bliską naturze, tak by rozmowy o antropocenie, degradacji krajobrazów i społecznych kosztach industrializacji nie toczyły się „w sali”, lecz w miejscu, które samo jest fragmentem lokalnej codzienności.

Festiwal ma formułę wielogłosową: obok spotkań literackich są wykłady, elementy wspólnotowe i działania performatywne. W programie znalazły się m.in. klub książki, wspólnotowe śpiewanie śląskich pieśni, wykłady, wręczenie Śląskiej Nagrody Literackiej KRAUZA, kino plenerowe z lektorem po śląsku oraz wycieczka śladami serialu „Ołowiane dzieci”.

• Klub książki w formule Śląskiego Objazdowego Klubu Książki
• Wspólnotowe śpiewanie śląskich pieśni z repertuaru zebranego przez Juliusza Rogera
• Wykłady i spotkania o życiu pozagórniczym, wstydzie klasowym i codzienności na hałdach
• Wręczenie Śląskiej Nagrody Literackiej KRAUZA
• Kino plenerowe - pokaz filmu ze śląskim lektorem
• OŁOWIANA WYCIECZKA śladami historii i serialu „Ołowiane dzieci”

Program 20 czerwca 2026: od klubu książki po Nagrodę KRAUZA

Sobota, 20 czerwca 2026, to gęsty harmonogram rozmów o Śląsku „innym niż pomnik”. Dzień zacznie się o 11:30 spotkaniem Śląskiego Objazdowego Klubu Książki. Lekturą będzie książka Judith Schalansky „Rozchwiane kanarki, głębokie doły”, a spotkanie poprowadzą Elżbieta Janota i Paulina Rzymanek - literaturoznawczynie i podkasterki „Już tłumaczę - podkast o książkach”.

Potem przyjdzie czas na pytanie o przyszłość po górnictwie: o 12:30 odbędzie się punkt „Czy istnieje życie pozagórnicze? Opowiastka o trefie obywatelskim w Rydułtowach”, który poprowadzi Kacper Lemiesz, dyrektor Liceum Sowizdrzała. O 13:10 prof. Michał Rauszer (antropolog kultury, Uniwersytet Warszawski) wygłosi wykład w języku śląskim „Skōnd się wziyna gańba, że sie je ze wsi?”. O 14:00 dr Karolina Pospiszil-Drong (Uniwersytet Śląski) opowie o „Buksy, chachary, szczury. Opowieść o życiu na hałdach.”

W popołudniowej części programu znalazł się także element teatru i działania obywatelskiego: od 14:50 do 16:10 zaplanowano „Teatr dla demokracji: Artvocacy for the (U)nion. Pokaz młodzieżowych etiud teatralnych.” Następnie, od 16:10 do 17:40, odbędzie się spotkanie „Roger Remiks – śląskie pieśni i przyroda” z udziałem Grzegorza Płonki (muzyk, dziennikarz, popularyzator śląskiej kultury). Prowadzącą będzie Zofia Krzak, a wspólnotowe śpiewanie poprowadzi Grzegorz Płonka.

O 17:40 przewidziano spotkanie „Bery z dzielni”, czyli poetycki nieludzki Śląsk - gościem będzie Tomasz Pietrzak (poeta), a rozmowę poprowadzi Michał Muszalik (poeta). Zwieńczeniem dnia ma być dyskusja „Czy Śląsk jest nadal ołowiany? Dyskusja o śląskiej naturze i jej ludziach” zaplanowana od 18:30 do 20:00. Wystąpią: dr Tomasz Hutsch (wiceprzewodniczący stowarzyszenia REGIOS, lekarz weterynarii, SGGW), Magdalena Majcher (pisarka), prof. Piotr Skubała (profesor nauk biologicznych, działacz na rzecz przyrody, Uniwersytet Śląski) oraz dr Małgorzata Tkacz-Janik (literaturoznawczyni, działaczka społeczna). Całość poprowadzi Marcin Musiał.

O 20:00 zaplanowano wręczenie Śląskiej Nagrody Literackiej KRAUZA. Nominowane książki to: „Frela” Magdaleny Majcher, „Bery z dzielni” Tomasza Pietrzaka i „Aglo. Banką po Śląsku” Zbigniewa Rokity. Tuż po ceremonii, od 20:15 do 22:00, odbędzie się plenerowa projekcja filmu „Serengeti niy może umrzić” (reż. Bernhard Grzimek). Wstęp, tłumaczenie i lektor po śląsku należą do Marcina Musiała.

21 czerwca 2026: „OŁOWIANA WYCIECZKA” po metropolii

Niedziela, 21 czerwca 2026, została zarezerwowana na terenowe domknięcie festiwalowych wątków. Od 12:00 do 16:00 potrwa „OŁOWIANA WYCIECZKA. Podróż po śląskiej metropolii śladami historii i serialu "Ołowiane dzieci"”. Poprowadzi ją Tomasz Kiełkowski (przewodnik, fotograf). Ten punkt programu jest wyjątkiem: udział w wycieczce jest biletowany, a szczegóły organizatorzy odsyłają do strony wydarzenia.

Mały Festiwal Wielkiej Literatury 2026 pozostaje przedsięwzięciem niezależnym i finansowanym z prywatnych środków, a organizatorzy zapowiadają, że rozmowa o „Nieludzkim Śląsku” ma dotyczyć zarówno przyrody i zwierząt, jak i ludzi oraz ich doświadczeń po epoce industrialnej. Katowicki ogród Domu Śląskiego na dwa dni stanie się miejscem, gdzie te perspektywy spotkają się w jednym programie - od książek, przez śpiew, po dyskusje i kino.