Katowickie archiwum w nowej odsłonie: otwarto kompleks z magazynami i centrum wystaw

To miejsce zwykle kojarzy się z ciszą, regałami i setkami teczek. Tymczasem w Katowicach Archiwum Państwowe pokazuje, że instytucja przechowująca pamięć regionu może działać jak nowoczesny ośrodek – bezpieczny, technologiczny i otwarty na mieszkańców. W środę, 10 czerwca oficjalnie oddano do użytku rozbudowany i zmodernizowany kompleks Archiwum Państwowego w Katowicach.

Inwestycja była jedną z najważniejszych realizowanych w ostatnich latach w polskiej sieci archiwów. Prace rozpoczęły się w lutym 2024 roku i objęły zarówno budowę nowych obiektów, jak i przebudowę dotychczasowej siedziby. Celem było przygotowanie archiwum na rosnącą skalę dokumentacji: jej przechowywanie, zabezpieczenie oraz sprawniejsze udostępnianie badaczom i instytucjom.

„Archiwum XXI wieku” – standard bezpieczeństwa i centrum wiedzy

Podczas otwarcia podkreślano, że dzisiejsze archiwa nie mają być wyłącznie magazynem dla akt. Naczelny dyrektor Archiwów Państwowych, dr Paweł Pietrzyk, wskazywał, że Katowice stają się punktem odniesienia dla całej sieci.

To historyczny moment dla całej struktury Archiwów Państwowych w Polsce. Oddanie do użytku tego nowoczesnego kompleksu udowadnia, że współczesne archiwum to nie jest zamknięty, zakurzony magazyn, lecz żywa, dynamicznie funkcjonująca instytucja. Katowice wyznaczają dziś nowy standard: z jednej strony oferują najwyższe światowe parametry bezpieczeństwa i ochrony zasobu, z drugiej stają się ważnym ośrodkiem popularyzacji wiedzy i szkoleń dla całej sieci archiwalnej.

dr Paweł Pietrzyk

Nowy kompleks ma odpowiadać na potrzeby instytucji, które w praktyce przechowują fundament administracyjnej i społecznej pamięci – od dokumentów urzędowych po materiały opisujące losy mieszkańców.

Co powstało w Katowicach: magazyny, część wystawowa i bezpieczne łączniki

Rozbudowa oznacza nie tylko więcej miejsca, ale i zupełnie inną organizację pracy. W ramach projektu zbudowano nowe obiekty oraz połączono je z istniejącą zabudową tak, by transport dokumentów odbywał się w kontrolowanych warunkach. Dyrektor Archiwum Państwowego w Katowicach, Sławomira Krupa, zwracała uwagę, że dla zespołu instytucji to moment przełomowy.

Dzisiejszy dzień jest dla nas szczególny. To symboliczny moment, w którym oddajemy do użytku przebudowaną i rozbudowaną siedzibę Archiwum Państwowego w Katowicach. Skończył się etap planów i ich realizacji, a zaczyna nowy rozdział związany z funkcjonowaniem tych obiektów.

Sławomira Krupa

Najważniejsze elementy nowej infrastruktury to:

• dwa zaawansowane technologicznie magazyny archiwalne o łącznej powierzchni ponad 3,2 tys. mkw.,
• budynek konferencyjno-wystawienniczy liczący blisko 1,5 tys. mkw.,
• przebudowa istniejących budynków archiwum oraz ich połączenie z nowymi obiektami specjalnymi przewiązkami zapewniającymi bezpieczny transport dokumentów.

Dokumenty jako pamięć państwa. Głos ministerstwa i wojewody

W trakcie uroczystości przypominano, że archiwa to nie tylko historia w muzealnym sensie, lecz także praktyczne zaplecze państwa. Wiceminister kultury i dziedzictwa narodowego, Marek Krawczyk, mówił o wartości zgromadzonych materiałów i o konieczności ich ochrony – dziś i w kolejnych dekadach.

Materiały archiwalne będące świadectwem dorobku kulturowego społeczeństwa, państwowości i jej dziejów stanowią absolutnie bezcenny zasób wiedzy i pamięci o przeszłości. W związku z tym gromadzenie, ochrona i udostępnianie dziedzictwa powinno być i jest jednym z najważniejszych zadań teraz i w przyszłości.

Marek Krawczyk

Znaczenie archiwum dla administracji publicznej podkreślał też wojewoda śląski Marek Wójcik, przypominając, że w takich instytucjach znajdują się zarówno dokumenty urzędów, samorządów i zakładów pracy, jak i materiały odnoszące się do konkretnych osób oraz spraw.

Archiwum to instytucja, która odpowiada za zachowanie ciągłości funkcjonowania państwa. Gromadzone są w nim dokumenty instytucji publicznych, samorządów, miast i zakładów pracy, a także materiały dokumentujące ludzkie losy. Dlatego tak ważne jest ich przechowywanie we właściwych warunkach, aby nie uległy zniszczeniu i mogły służyć badaniom oraz różnego rodzaju postępowaniom.

Marek Wójcik

Setki kilometrów akt i kolejne wyzwania dla archiwów

Skala zadań stojących przed Archiwami Państwowymi jest ogromna – i wciąż rośnie. Dr Paweł Pietrzyk obrazowo opisywał, co oznaczają zasoby w skali całego kraju, gdyby ustawić je w jednym ciągu.

Aby przybliżyć skalę tego wyzwania, wyobraźmy sobie, że układamy wszystkie akta zgromadzone w Archiwach Państwowych jedno obok drugiego. Ta niezwykła wstęga zajęłaby nie tylko całą trasę samochodem z Warszawy do Katowic, ale moglibyśmy jeszcze zawrócić do Częstochowy lub pojechać dalej aż do czeskiej Ostrawy. To niemal 400 kilometrów naszej wspólnej historii.

dr Paweł Pietrzyk

Dodał również, że poza zasobem już zdeponowanym w archiwach istnieje jeszcze ponad 850 kilometrów akt przechowywanych w instytucjach publicznych, które w przyszłości także będą wymagały odpowiedniego zabezpieczenia. Katowicka rozbudowa wpisuje się przy tym w ogólnopolski program modernizacji Archiwów Państwowych – podobne inwestycje realizowano w ostatnich latach m.in. w Krakowie, Białymstoku, Rzeszowie i Bydgoszczy.

Dni otwarte, warsztaty genealogiczne i XVII-wieczna mapa. Do tego nowy bebok

Otwarcie kompleksu zbiega się z obchodami Międzynarodowego Tygodnia Archiwów. Archiwum zaprosi mieszkańców do środka podczas dni otwartych 12 i 13 czerwca. W planie są wykłady, warsztaty genealogiczne i zwiedzanie, a także prezentacja wystaw – zarówno tych dotyczących historii samej instytucji, jak i przemysłowych dziejów Szopienic czy porcelany z Bogucic.

Wśród pokazywanych obiektów znalazł się wyjątkowy zabytek kartografii: XVII-wieczna mapa państwa pszczyńskiego autorstwa Andreasa Hindenberga z 1636 roku, uznawana za jeden z najcenniejszych tego typu eksponatów przechowywanych na Śląsku. Przed budynkiem stanęła też nowa postać w miejskiej przestrzeni – katowicki bebok Hirek, który ma symbolicznie „strzec” dokumentów i pamięci o historii regionu.

Nowa siedziba Archiwum Państwowego w Katowicach zaczyna więc działać w podwójnej roli: jako zabezpieczony „sejf” dla akt oraz jako miejsce spotkań, edukacji i popularyzacji historii – dostępne nie tylko dla badaczy, ale i dla mieszkańców.